Prijsvraag Teylers Godgeleerd Genootschap 2017: “Een onderzoek naar de invloed van Spinoza’s gedachtengoed op de geloofscrisis die geleerden uit zijn directe omgeving doormaakten” (Deadline: 1 mei 2020)

Directeuren van Teylers Stichting en de Leden van Teylers Godgeleerd Genootschap schrijven de volgende prijsvraag uit om beantwoord te worden vóór 1 mei 2020. Gevraagd wordt een onderzoek naar de invloed van Spinoza’s gedachtengoed op de geloofscrisis die geleerden uit zijn directe omgeving doormaakten.

Toelichting

Het werk van de filosoof Benedictus Spinoza (1632-1676) staat thans weer volop in de belangstelling. Lange tijd is zijn werk voornamelijk vanuit wijsgerig perspectief bestudeerd; thans krijgen, zowel binnen de academische wereld als daarbuiten, de religieuze implicaties van zijn werk veel aandacht. Mede ten gevolge van Jonathan Israel’s Radical Enlightenment (2001) wordt er  niet alleen veel aandacht besteed aan de invloed van Spinoza’ s gedachtengoed op actuele kwesties als religieuze tolerantie, maar wordt ook veel onderzoek gedaan naar de maatschappelijke en intellectuele context waarin de filosoof destijds opereerde. Dit geschiedt veelvuldig aan de hand van primair bronnenmateriaal.

Deze aanpak sluit aan bij het klassieke werk van K. O. Meinsma, Spinoza en zijn kring (1896), waarin de auteur op basis van uitvoerig archiefonderzoek het netwerk rond Spinoza in kaart bracht, en de aandacht vestigde op geleerden als Adriaan Koerbagh, Lodewijk Meijer en Niels Stensen (Steno). Opmerkelijk vaak bleek het te gaan om studenten van de Leidse medische faculteit. Sinds de vondst en publicatie in 2012 van een manuscript van Spinoza’s Ethica in de bibliotheek van het Vaticaan, en de begeleidende brief die Steno in 1677 richtte aan het Heilig Officie, weten we dat Spinoza in 1661-1662 met grote regelmaat in Leiden anatomische ontledingen bijwoonde. Steno zelf was in 1666, na een geloofscrisis, overgegaan van de lutherse kerk tot het katholicisme. Hij had de filosoof persoonlijk gekend, en achtte het zijn plicht het Officie te waarschuwen voor het gevaar van de op handen zijnde publicatie van de Opera posthuma.

Uitgangpunt voor deze prijsvraag is de constatering dat niet alleen Steno, maar een aantal bekende en minder bekende Leidse alumni van de medische faculteit uit de jaren 1660-1670 een geloofscrisis doormaakten. Sommigen – naast Steno bijvoorbeeld ook Albert Burgh en Theodor Kerckring – bekeerden zich tot het katholicisme. Anderen hingen nu openlijk radicaal gedachtengoed aan – Adriaan Koerbagh is hiervan het bekendste voorbeeld. Weer anderen, zoals Johannes Swammerdam, Justus Schrader en Stephan Blankaart, streefden naar een verinnerlijkte, spirituele geloofsbeleving, naar de ‘onzichtbare kerk’ van de ware christenen, soms gevolgd tot bekering of de aansluiting bij een religieuze groepering zoals die van Antoinette Bourignon. Van velen staat vast dat ze in de directe omgeving van Spinoza hebben verkeerd.

In de historiografie hebben een aantal van deze geleerden – zoals Steno en Swammerdam -  de nodige aandacht gehad, maar deze bleef beperkt tot de individuele biografie. Over anderen – men denke aan Burgh of Kerckring – is veel minder bekend, al bestaat het vermoeden dat er nog relevant bronnenmateriaal beschikbaar is. Het heeft er alle schijn van dat Spinoza’s gedachten – bijvoorbeeld zijn monisme of zijn opvattingen over de historische Christus – een diepe indruk maakten en geestelijke onrust veroorzaakten. Meer in algemene zin lijkt hier op de achtergrond de vraag te spelen hoe, in een schepping die in toenemende mate geregeerd leek te worden door  onveranderlijke natuurwetten, verlossing mogelijk was.

Gevraagd wordt een historisch-analytische verhandeling waarin onderzocht wordt of er een verband bestaat tussen de worstelingen die elk van deze geleerden uit de wereld van Spinoza doormaakten in hun geloof. Een comparatieve aanpak, op basis van primair bronnenmateriaal, zou verheldering kunnen brengen en nieuwe vragen en gezichtspunten  kunnen opleveren.

Verwacht wordt een afzonderlijke verhandeling die ter publicatie wordt aangeboden dan wel een bundeling van reeds gepubliceerde studies waarvan het merendeel is verschenen in de drie jaren voorafgaand aan 1 mei 2020. In het laatste geval dient men tevens een nog ongepubliceerde, speciaal voor de prijsvraag geschreven, studie toe te voegen waarin de eerdere publicaties in een bredere academische context worden geplaatst.

Procedure

  • Om voor beoordeling in aanmerking te komen dienen de antwoorden schriftelijk in viervoud te worden ingezonden op een zodanig tijdstip, dat deze vóór 1 mei 2020 in het bezit zijn van Directeuren van Teylers Stichting, Spaarne 16, 2011 CH Haarlem. Antwoorden die na die datum binnengekomen zijn zullen niet in behandeling worden genomen.
  • De antwoorden moeten in het Nederlands, Frans, Duits of Engels zijn gesteld.
  • Ingevolge de bepalingen van Teylers testament mogen zij niet de naam van de auteur vermelden. Zij moeten slechts met een spreuk zijn ondertekend. Bij de inzending dient een verzegeld couvert te zijn ingesloten, met dezelfde spreuk als opschrift en bevattende naam en adres van de schrijver.
  • Opdat de inzenders niet langer dan nodig is in het onzekere blijven van de uitslag van de beoordeling, indien deze niet tot bekroning heeft geleid, dient men, behalve het verzegeld couvert, nog een open couvert toe te voegen, bevattende de naam van een vertrouwenspersoon, met volledig adres, tot wie de Stichting zich eventueel door correspondentie kan wenden.

Beoordeling

  • De beoordeling vindt plaats door de leden van het Godgeleerd Genootschap (prof. dr. M. Barnard, prof. dr. H.L. Beck, prof. dr. E. Jorink, prof. dr. M.Popović, prof. dr. E.G.E. van der Wall).
  • Deze beoordeling zal binnen zeven maanden na de uiterste datum van indiening in de vorm van een voorstel aan Directeuren van Teylers Stichting worden meegedeeld.
  • Directeuren beslissen daarna binnen een maand, of het antwoord al dan niet bekroond zal worden.
  • Deze beslissing is onherroepelijk. Alle deelnemers aan de prijsvraag zullen direct daarna door Directeuren op de hoogte worden gebracht.

De prijs

  • De prijs bestaat – indien naar het oordeel van Directeuren de omstandigheden dat gedogen – uit een gouden erepenning op de stempel des Genootschaps geslagen.
  • Verder zullen vakbladen en pers van de bekroning worden verwittigd.
  • Voorts stelt een stichting die onbekend wenst te blijven voor de prijsvraag 2017 een bedrag van € 4500 beschikbaar, uit te keren aan de inzenders van door Directeuren bekroonde verhandelingen ter besteding naar eigen keuze.

Publicatie

In het algemeen zullen de auteurs zelf voor publicatie van hun werk zorgen, daarbij vermeldende dat het door Teylers Stichting is bekroond. Indien gewenst kan de Stichting daarbij behulpzaam zijn.

Redacties van websites, tijdschriften en andere instanties die de aandacht op deze prijsvragen willen vestigen, wordt dringend verzocht eventuele belangstellenden op de wenselijkheid van het aanvragen van de gedetailleerde informatie te wijzen opdat zij aan alle hierboven vermelde bepalingen kunnen voldoen.

Het programma van het Genootschap is op aanvraag bij Directeuren van Teylers Stichting, Spaarne 16, 2011 CH Haarlem, jaarlijks kosteloos verkrijgbaar.

Ook is het na te lezen op www.teylersmuseum.nl