Malapertius, Carolus (1581-1630)

I. Biografie

Carolus Malapertius (Charles of Karel Malapert, 12.07.1581-05.11.1630) werd geboren in Mons ofwel Bergen, Henegouwen, als lid van een lokale adellijke familie. In 1600 werd hij opgenomen in de Orde der Jezuïeten. Voor de orde werd hij docent wiskunde in zijn geboorteplaats. Vandaar werd hij naar Lotharingen gestuurd om daar filosofie te doceren. Na enkele jaren wiskunde te hebben onderwezen in Polen, riep de orde hem terug naar Vlaanderen om het vak aan de internationaal bekende universiteit van Douai te geven. Hij gaf daar waarschijnlijk ook leiding aan het Séminaire des Écossais’. Hij bleef er niet, maar werd rector in Arras of Atrecht. In 1629 verheft de Spaanse koning Filips IV het Jezuïetencollege in Madrid tot universiteit, en Malapertius krijgt de opdracht er wiskunde en filosofie te gaan doceren. Als hij nog maar net in Spanje is, sterft hij in Vittoria, Catalonië.

II. Werk

Malapertius schreef enkele werken op het gebied van de wiskunde. In zijn inaugurele rede van 1620 prijst hij het onderwijs in de wiskunde, maar legt de nadruk op de vernieuwing van de astronomische wetenschap door de uitvinding van de telescoop. In Austriaca sidera heliocycla probeert hij een verklaring te vinden voor de zonnevlekken door aan te nemen dat er in de buitenste kring van de zon ondoorschijnende lichamen bewegen. Zijn astronomische werken kon hij mede schrijven doordat hij een uitgebreid netwerk van geleerden had. Naast zijn natuurkundige en wiskundige werken schreef hij gedichten, waarvan het leerdicht De Ventis eveneens een natuurkundig verschijnsel beschrijft. Ten slotte schreef hij een tragedie, Sedecias, gebaseerd op 2 Koningen 24 e.v. en Flavius Josephus, Antiquitates Iudaicae 10.10 over de opstand van de joodse koning Zedekia tegen Nebukadnezar, koning van Babylonië. Er is wel een typologische duiding van het stuk voorgesteld, waarbij de rebel Zedekia voorafschaduwing van Willem van Oranje zou zijn, en Nebukadnezar de Spaanse koning Filips II.

III. Werk

  • Caroli Malapertii Montensis e Societate Jesu Poemata [...] Calissii [= Kalsz in Polen], Albertus Cedelius, 1615.
  • Caroli Malapertii [...] Poemata. Antwerpiae, ex officina Plantiniana, apud viduam et filos Io. Moreti, 1616 [12o, 135 pp.]
  • Caroli Malapertii [...] Poemata. Coloniae Agrippinae, Bernardus Gualtherus, 1620.
  • Caroli Malapertii [...] Poemata. Dilingae, Udalricus Rom., 1622 [12o, 138 pp.; ibid. 12o, 140 pp.]
  • Sedecias Tragoedia aliaque Poemata Caroli Malapertii e societate Jesu ad Ser. Mum Vladislaum Poloniae principem, duaci, typis viduae Petri Tela, 1624 [12o 144 pp.]
  • Austriaca sidera heliocyclia, astronomicis hypothesibus illigata. Duaci 1633.
  • Oratio habita dum lectionem Mathematicam auspicaretur. In qua de novis Belgice Telescopii phaenomnis in-iucunda quasdam Academiae disputantum [...] Duaci, Typis Balthasaris Belleri, 1620. [12o]
  • Arithemeticae praticae brevis institutio, in qua nova ratio dividendi per Tabulam Pythagoricam et alia non passim obvia explicantur. Ducai, Balth. Bellerius, 1620 [12o, 129 pp]; idem, Antverpiae 1520 [8o]; ibidem, 1626 [8o].
  • Euclidis elementorum lbiri sex priores quorum demonstrationes tum alibi sparsim tum medias, libro quinto ad faciliorem captum accomodavit Carolus Malapertius. Ducai, Balth. Bellerius, 1620 [12o, 142 pp.] Herdrukken in 1625, 1633.
  • Oratio de Cometis. 1620
  • Faciliorum geometriae elementorum libri duo. Duaci, Typis viduae Petri Telu, 1624 [12o, 36 pp.]
  • Paraphrasis in omnes Aristoteles libros didacticos

Sedecias is opgenomen in:

Bernardus Bauhusius en Balduinus Cabillavii, S.J., Epigrammata en Carolus Malapertius, S.J., Poemata in quibus Sedecias. Antverpiae, ex officina Plantiniana et Balth. Moreti, 1634;

Tragoediae selectae Latinorum recentiorum. Monachii, typis J.G. Weiss, 1845 (Petavius, Sisaras; Malapertius, Sedecias; Grotius, Christus patiens en Sophompaneas).

IV. Literatuur

[Jan Bloemendal]

Pontanus, Johannes Isaacius (1571-1639)

I. Life

Johannes Isaacius Pontanus (21.1. (or 21.6.) 1571 Helsing0r, Denmark – Harderwijk 6./7.10.1639) was the second son of Dutch Protestant parents – Isaach Pietersz and Helene Backer -who in the 1560s had fled to Denmark and settled in Helsing0r, c. 30 km north of Copenhagen. When Johannes later adopted the name Pontanus, it was probably an allusion to his birthplace close to the sea (pontus), the narrow 0resund. At some point during Pontanus’s childhood, the family moved back to the Low Countries and settled in Amsterdam, where Isaach Pietersz served as agent to the Danish king Frederik II (later he returned to Helsing0r). His two sons, Johannes and Pieter (1569-1625), maintained the connections with the Danish court. Both went into the service of Frederik lI’s son Christian IV, Pontanus as historiographer and Pieter Isaachs as painter.

In 1592 Pontanus matriculated in Leiden, where he studied philology, V medicine, philosophy and mathematics. After a visit to Italy he went back to Denmark in 1593, where he stayed for two years. Here he became attached to the astronomer Tycho Brahe (1546-1601), with whom he seems to have studied both astronomy and chemistry. Moreover he made aquaintance the prominent Danish historian, nobleman and politician Arild Huitfeldt. In 1595-96 he visited England where he met the influential historian William Camden (1551-1623). He studied in Leiden in 1597-98 and then spent some time in Denmark assisting Huitfeldt in his work on Danish history. He also went to Rostock to study with David Chytrreus (1530-1600j and in 1601 he graduated in medicine in Basel. After some further travelling, particularly in France, he spent two years in Denmark. From 1604 (possibly 1606) to his death in 1639 he served as a professor in Harderwijk in Geldern, where he taught a variety of subjects. Twelve years later, in 1618, he was engaged as royal historiographer by the Danish king Christian IV and set out to write a history of Denmark from the earliest times. In 1621 he accepted a similar engagement from the Estates of Gelderland, and in the course of the 1620s and 1630s he managed to carry out both projects: The first – and longest part – of his history of Denmark came in 1631 and his history of Gelderland in 1639. The second part of the Danish history was published posthumously. He married Anneken, daughter of Philip van den Herde and Annekden Zuer, in 1606.

II. Works

Pontanus devoted himself primarily to philological and historical studies. His first major accomplishment within the field of history and topography was a history of Amsterdam (1611), which he later felt it necessary to defend against critics who found it too full of digressions (1628,1634). The work was put on the Index on account of its hostile attitude towards Catholicism. The same fate befell his work on early Frankish history, the Originum Francicarum libri VI from 1616, inwhich he claimed that the religious beliefs of the early Franks were close to that of the Reformed Church. In this period he involved himself in a dispute with the geographer Philipp Cliiver, whose treatise on the earliest peoples living at the mouths of Rhine had provoked Pontanus’s criticism in his Disceptationes chorographicae of 1614. Cliiver counter-attacked in the work Germaniae antiquae libri III of 1616, and Pontanus soon after, in 1617, published his answer.

In the last two decades of his life Pontanus was commisioned to write a history of Denmark as well as a history of Gelderland. Both these comprehensive works testify to their author’s learning, marked as they are by discussions andreferences to documents and other texts, many of which are also quoted. Both cover the period between the first centuries BC and the end of the sixteenth century, and both contain a thorough topographical description of the region in question. Pontanus also defended Danish interests in a treatise of 1637, in which he refuted the English John Selden who had recently claimed English sovereignty over the surrounding seas. In the history of Denmark itself Pontanus attacked another contemporary, the Icelandic historian Arngrimur Jonsson, who had argued against the common identification of Iceland with the “Thule” mentioned in classical texts. In response Arngrimur wrote a treatise entitled Specimen Islandiae historicum, published in 1643, after Pontanus’s death.

III. List of Works

Historical and topographical works:

Itinerarium Galliae Narbonensis [poem]: cum dupIici appendice, id est Universae fere Galliae descriptione philologica ac politica: cui accedit glossarium prisco-gallicum (Leiden 1606).

Rerum et urbis Amstelodamensium Historia (Amsterdam 1611; in Dutch 1614 (facs. 1968?).

Disceptationes chorographicae de Rheni divortiis atque ostiis eorumque accolis populis (Amsterdam 1614)

Originum Francicarum Libri VI in quibus, praeter Germaniae et Rheni chorographiam, Francorum origines et primae sedes etc. ordine deducuntur (Amsterdam 1616; new ed. 1646).

Disceptationum chorographicarum de Rheni divortiis et accolis populis adversus Phil. Cluverium partes duae (Harderwijk 1617).

Disceptationum chorographicae adversus Phil. Cluverum nova sylloge (Harderwijk 1617).

Epistola apologetica pro iis, quas historiae suae rerum & urbis Amstelodamensis subinde inseruit, excursionibus, coenobia praesertim sacraque immutata spectantibus (Amsterdam 1628). (Perhaps already 1625). (Title in R0rdam: Apologia pro Historia Amstelodamensi adversus Franciscum Sweertium ad Arnoldum Buchelium (Amsterdam 1628; rep. 1634).

Theoremata … (mentioned by P. in a letter to Constantinus l’Empereur 1629, cf. Nyenhuis 1840, 99).

Rerum Danicarum Historia libri X … deducta (Amsterdam 1631) (Second part, covering 1448-1588, publ. by E.J. v. Westphalen in Monumenta inedita rerum Germanicarum II, 1740, cols. 713-1230; parts of this work also published separately: Vita Christiani III Daniae et Norvegiae Regis (ed. J. Hubner 1729) and Vita Friderici Secundi, Daniae et Norvegiae Regis (ed. G. Krysing 1735).

Discussionum historicarum libri II, quibus praecipue quatenus et quodnam mare liberum vel non liberum clausumque accipiendum, dispicitur expenditurque (Harderwijk 1637; new ed. 1693).

Historiae Gelricae Libri XIV (Harderwijk 1639; Dutch 1653/54).

Editions and studies of Latin authors:

Aurelii Macrobii Opera cum Joh. Is. Pontani castigationibus nec non Joannis Meursii notis brevioribus (Leiden 1597; new editions 1628, 1670 etc)

Analectorum libri tres, in quis ad Plautum potissimum, Apuleium et Senecaes ac passim ad historicos antiquos et poetas censurae (Rostock 1599; + 1600?)

Veterum Historicorum Latinorum fragmenta (Rostock 1599; new edition 1622).

M. Annaei Senecae Rhetoris Suasoriae, controversiae, et declamationum excerpta ab Andrea Schotto … castigata, praeterea Justi Lipsii et Joannis Isaaci Pontani notis emendationibusque explicata et aucta (Amsterdam 1619).

L. Annaei Senecae M. F., Philosophi, et M. Annaei Senecae Rhetoris, patris, Opera quae exstant omnia variorum notis illustrata. Accesserunt et his nunc primum Petri Scriverii, Jo. Isaaci Pontani et Danielis Heinsii Observationes ... 1620.

M. Val. Martialis nova editio ex Musaeo P. Scriverii (Leiden 1619).

Plautus cum notis 1620.

Plavti Comoediae superstites XX … ex museo Ioh: Isaci Pontani (Amsterdam 1630).

Lucii Annaei Flori Rerum Romanorum libri IV … Ex museo Joh. Is. Pontani. Acc. breves ejusdem Notae atque Observata praes. politica. (Amsterdam 1626; new ed. 1628, 1632, 1686, 1736).

Petronius (Geneve 1629).

C. Corn. Tacitus / ex recensione Justi Lipsii nec non J. Isaci Pontani post Lipsium aliosque (Amsterdam 1629) (new editions 1637, 1650,1664).

C. Cornelius Tacitus, integritati suae ab illo restitutus & circa annum 1630 Amstel. editus.

Valerii Maximi Dictorum: factorumque memorabilium libir IX ex museo J. Isaci Pontani … (1632, new edition 1639).

Antiquities:

De monumentis sepulcralibus praesidiariorum militum Romanorum legionis X Geminae … Io. Is. Pontani et Io. Smetii epistolae ; ex autographis editae (Neomagi 1783).

De columna milliaria imp. Caes. Nervae Trajani supra Neomagum in pago Beek effossa / Io. Is. Pontani et Io. Smetii ; epistolae ex autographis editae. Neomagi 1783.

De castris veteribus Ulpiis sive Trajanis …???

Science and Medicine:

Disputatio de rationalis animae facultate (Leiden 1593)

Theses de affectu hypochondriaco (Basel 1601) (doctoral dissertation).

Tractatus de globis coeliesti et terrestri, eorumque usu, primum conscriptus et editus a Roberto Hues .. de novo recognitus …opera ac studio Johannis Isacii Pontani (Amsterdam 1617; new editions Amsterdam 1624, Oxford 1663)

Poems

Iter Galliae Narbonensis … see Historical and Topographical works. (Rep. in Poematum libri VI).

Annae Mariae a Schuermans, virgini omnibus elegantiis, quae manu ac mente perfici possunt, excultissimae sacr. (Hardervijk [ca. 1630?]) (Rep. in Poematum libri?)

Poematum Libri VI (Amsterdam 1634)

Griphus septenarii ad Adrianum Hofferum (Harderwijk 1627) –is this a poem?

Letters:

Pontanus’s letters were edited by his grandson, A. Matthaeus (1635-1710), in two collections:

Matthaeus, A. (ed): Andrea Alciati ad Bernardum Mattium epistol. Accedit Sylloge epistolarum Giphani, Vulcani, Tychonis Brahe, Scriverii, Pontani, Vossi … (Leiden 1695).

Matthaeus, A. (ed.): Veteris Aevi Analecta I-V (Den Haag 1738 (1st ed. 1698-1710).

In H.F. Rordam’s biography of 1898 (cf. below) are found six previously unpublished letters from Pontanus to the Danish chancellor Chr . Friis concerning his work on Danish history .

IV. Literature

Vita et obitus (Harderwijk 1640) (probably based on autobiographical notes).

E.J. v. Westphalen in his preface (p. 48-52) to Monumenta inedita rerum Germanicarum praecipue Cimbricarum et Megapolensium II, Leipzig 1740 (cf. above).

J.T.B. Nyenhuis, ‘Levensbijzonderheden van den Nederlandschen Geschiedschrijver Iohannes Isacius Pontanus,’ Bijdragen voor Vaderlandsche Geschiedenis en Oudheidkunde II (Arnhem 1840), pp. 81-109.

H.F. Rordam, ‘Den kongelige Historiograf, Dr. Iohan Isaksen Pontanus’ Historiske Samlinger og Studier III (Kobenhavn 1898), pp. 1-24 and 440-492.

Iakob Benediktsson in his introduction to Amgrímur’s Specimen (Amgrímur Jónsson: Opera Latine conscripta I-IV, ed. Iakob Benediktsson, Kobenhavn 1950-57, IV p. 419-27).

Karen Skovgaard-Petersen, Historiography at the Court of Christian IV. Studies in the Latin Histories of Denmark by Johannes Pontanus and Johannes Meursius (forthcoming Kobenhavn 2000).

Burch, Adrianus vander (1543-1606)

I. Adriaen vander Burch (Mechelen 1543 – Utrecht 1606) was de jongste zoon van Adriaen vander Burch, raadsheer in de Grote Raad te Mechelen, en Barbara van Schore. Naar alle waarschijnlijkheid in of omstreeks 1543 te Mechelen geboren, liet hij zich in augustus 1559 te Leuven immatriculeren als student van de artespedagogie Het Varken, samen met zijn oudere broer Lambert. Na reeds in Leuven een aantal jaren rechten te hebben gestudeerd, vervolgde hij zijn studie in Italië, waar hij zich op 4.3.1567 in Padua liet inschrijven en op 22.4.1569 te Siena promoveerde. Sinds 1569 vervulde hij het ambt van secretaris of griffier van het Hof van Utrecht. Op 1.10.1570 trouwde hij met Cornelia Schrijvers, dochter van Mr. Ghislain Schrijvers, eveneens griffier van het Hof van Utrecht, die hem minstens vijf kinderen schonk. In 1586 werd hij, samen met zijn broer Lambert die in december 1578 tot deken van het kapittel van Sint-Marie in de Domstad was gekozen, en vele andere vooraanstaande katholieken door de partij van Leicester zonder vorm van proces uit Utrecht verbannen. In 1588 kon hij er echter terugkeren en zijn ambt weer opnemen. Nadat hij reeds in 1582 een boekwerkje met Latijnse gedichten had gepubliceerd, liet hij van 1589 tot 1603 met grote regelmaat bundels met overwegend vrome gedichten van zijn hand verschijnen. Hij overleed in Utrecht op 24.12.1606. Twee dagen later werd hij ten Dom overluid en in de Mariakerk begraven.

II. Vander Burchs oeuvre bestaat overwegend uit bundels met vrome gedichten./VANAF hier bewerken; ik geef nog onderstaande werken/

In 1582 gaf hij eigen gedichten uit in de door hem verzorgde uitgave Laudes illustrissimae Hieronymae Columnae, Ascanii Columnae et Ianae Aragoniae filiae, vario genere carminum a diversis celebratae, opera Adriani Burchii editae: Cum miscellaneis aliquot eiusdem Adriani Burchii poëmatibus (Antverpiae, Ex officina Christophori Plantini, 1582)

Epigrammaton sacrorum centuria prima (Lugduni Batavorum, Ex officina Plantiniana, Apud Franciscum Raphelengium, 1589)

Epigrammaton sacrorum centuria II (Lugduni Batavorum, Ex officina Plantiniana, Apud Franciscum Raphelengium, 1590)

Epigrammaton sacrorum centuria III (Lugduni Batavorum, Ex officina Plantiniana, Apud Franciscum Raphelengium, 1591)

Farrago piarum similitudinum. Additus est sub finem Hymnus paschalis, in quo breviter vita, mors et resurrectio Christi (Lugduni Bat., Ex offic. Plantiniana, Apud Franciscum Raphelengium, 1593)

Charitas sive sylvae piorum amorum (Lugduni Batavorum, Ex officina Plantiniana, Apud Franciscum Raphelengium, 1595)

Fides ac spes: sive de duabus illis virtutibus sententiae et exempla (Lugduni Batavorum, Ex officina Plantiniana, Apud Franciscum Raphelengium, 1597)

Pia decasticha, sive, sententiarum et exemplorum centuriae tres ([Lugduni Batavorum], Ex officina Plantiniana, Apud Christophorum Raphelengium, Academiae LugdunoBat. typographum, 1599)

Pii lusus. In quibus Oscula et Oculi, ac post illos Tristia et Funera (Ultraiecti, Ex Officina Typographica Hermanni Borculoi in intersignio Cervi alati, Anno 1600)

Piorum hexastichon centuriae IV ([Lugduni Batavorum], Ex officina Plantiniana Raphelengii, 1603)

Inscripties in het album amicorum van Janus xe “Dousa Pater, Janus:- album amicorum” Dousa Pater (Heesakkers 2000, I, fol. 92v-93r; II, pp. 359-363) en in het album van Johannes ab Aemstel a Mijnden (’s-Gravenhage, KB, Hs. 74 J 37, fol. 67r)

III. Werken:

IV. Literatuur: BHAPB 1972; BHAPB 1988; H. van de Venne, ‘Mr. Hadrianus vander Burch’, in id., Cornelius Schonaeus Goudanus (1540-1611), Deel 2, De vriendenkring. Gedichten aan en van zijn vrienden, Voorthuizen 2002 [= Haarlem reeks 15.2], 361-370

[... & H. van de Venne]

VIDEOBLOG: De Canon van Amsterdam: het Athenaeum Illustre

video_at5_athenaeum_illustre

Met het Athenaeum Illustre kreeg Amsterdam in 1632 zijn eigen instelling voor hoger onderwijs. De stad haalde hiermee grote geleerden als Barlaeus en Vossius binnen de muren. In 1878 was het Athenaeum de basis voor de nieuwe Gemeentelijke Universiteit (de tegenwoordige Universiteit van Amsterdam).

In december 2008 werd in het kader van de AT5-serie ‘De Canon van Amsterdam’ een speciaal programma gewijd aan de geschiedenis van het Athenaeum Illustre. Klik op het plaatje om de documentaire te zien.